Others

गृहपृष्ठ

दूधले ननुहाएका पत्रकार, भारतमा प्रेस स्वतन्त्रता कमजोर काठमाडौं। फ्रान्सको राजधानी पेरिसमा ‘रिपोर्टर्स विदाउट बोर्डर्स’(आरडब्ल्यूबी) नामक एक संस्था छ, यसले संसारभरको ‘प्रेस फ्रिडम’ को अनुगमन गर्छ। हरेक वर्ष आरडब्ल्यूबीले एक सय ८० देशको प्रेस स्वतन्त्रताबारे र्&zwj;याङ्किङ जारी गर्छ। प्रसंग हाम्रो निकटतम छिमेकी भारतको प्रेस स्वतन्त्रताको। लोकतान्त्रिक व्यवस्थालाई आफ्नो मेरुदण्ड मान्ने भारतमा विगत लामो समयदेखि प्रेस स्वतन्त्रताको अवस्था भने खस्कँदो छ। यो इन्डेक्समा २०१७ मा एक सय ३६औं स्थानमा रहेको भारत अहिले २०२० मा एक सय ४२ मा पुगेको छ। अर्थात्, त्यहाँ क्रमशः प्रेस स्वतन्त्रता संकुचित हुँदो छ। आरडब्ल्यूबीका अनुसार भारतमा २०२० मा प्रेस स्वतन्त्रताको उल्लंघनको मात्रा बढेको छ। पत्रकारमाथि प्रहरी दमन, राजनीतिक कार्यकर्ताद्वारा हमला र आपराधिक समूह तथा स्थानीय अधिकारीले गर्ने आक्रमणमो मामिलामा वृद्धि भएको छ।  सूचना तथा प्रसारणमन्त्री प्रकाश जावडेकरले ट्विट गर्दै भनेका छन्– ‘भारतमा मिडिया पूर्ण स्वतन्त्र छ। आज नभए पनि भोलि हामी भारतको प्रेस स्वतन्त्रताको गलत छवि बनाउनेखालका सबै सर्वेक्षणलाई एक्सपोज गर्नेछौं।’  <blockquote> पत्रकारहरुले जानाजान मानिसलाई उक्साएको, सत्य लुकाएको र गलत खबर प्रकाशित गरेको वा सामाजिक सञ्जालमा लेखेको उजुरीकर्ताको आरोप रहेको छ। आन्दोलनकारीमाथि प्रहरीले गोली हानेको गलत कुरा सुनियोजित ढंगमा प्रसार गरिएको आरोप पनि लगाइएको छ। </blockquote> विगत ६६ दिनदेखि दिल्ली आसपास चलिरहेको किसान आन्दोलनबीच पत्रकारकारहरुविरुद्ध मुद्दा दर्ता गर्ने क्रम निकै बढेको छ। ताजा घटना हरियाणाका स्वतन्त्र पत्रकार मनदीप पुनियाको रहेको छ।  उनलाई शनिबारराति सिन्धु बोर्डरमा प्रहरीको कामकारवाहीमा बाधा पुर्&zwj;याएको आरोपमा गिरफ्तार गरिएको छ। उनलाई १४ दिनका लागि न्यायिक हिरासतमा पठाइएको उनका वकिलले बताएका छन्। जनवरी २६ मा भएको किसान र्&zwj;यालीको घटनापछि दिल्ली र उत्तर प्रदेश प्रहरीले थुप्रै पत्रकारलाई आपराधिक क्रियाकलाप गरेको आरोपमा मुद्दा दर्ता गरिसकेको छ।  उत्तर प्रदेश प्रहरीले बिहीबार इन्डिया टुडेका राजदीप सरदेसाई, नेसनल हेराल्डका मृणाल पाण्डे, कौमी आवाजका जफर आगा, दि कारवाँका परेश नाथ, अनन्त नाथ तथा विनोद के जोसविरुद्ध राजद्रोह कानुनको आधारमा मुद्दा दर्ता गरेको छ। पत्रकारहरुले जानाजान मानिसलाई उक्साएको, सत्य लुकाएको र गलत खबर प्रकाशित गरेको वा सामाजिक सञ्जालमा लेखेको उजुरीकर्ताको आरोप रहेको छ। आन्दोलनकारीमाथि प्रहरीले गोली हानेको गलत कुरा सुनियोजित ढंगमा प्रसार गरिएको आरोप पनि लगाइएको छ। पत्रकारविरुद्ध यस्तै मुद्दा मध्य प्रदेश प्रहरीले पनि दर्ता गरेको छ। पत्रकारमाथि भइरहेको हमला र प्रहरी दमन तथा आरोपलाई लिएर पत्रकार संगठनहरुले साझा बैठक गरेका छन्। बैठकमा प्रेस क्लब अफ इन्डिया, एडिटर्स गिल्ड अफ इन्डिया, प्रेस एसोसियसन, इन्डियन वुमन प्रेस कोर, दिल्ली युनियन अफ जर्नलिस्ट तथा इन्डियन जर्नलिस्ट युनियन सहभागी थिए।  कतिपय घटनाको सुरुआतमा दृश्य अर्कै हुने र त्यसले रुप फेर्दै जाँदा त्यो फरकसमेत हुन सक्ने अवस्थाका कारण रिपोर्टरले गलत लेखेको आरोप लाग्दै आएको बैठकले बताएको छ।  यस्तो कुरालाई लिएर पत्रकारमाथि आपराधिक सन्दर्भ जोडेर मुद्दा चलाउनु आपत्तिजनक भएको पनि बैठकमा सहभागीले जनाएका छन्।  बैठकमा सहभागी पत्रकार सीमा मुस्तफा भन्छिन्, ‘‘यस्तो अवस्थामा पत्रकारिता कसरी गर्न सकिएला? यो आरोप केवल पत्रकारलाई तर्साउन लगाइएको होइन, यो त आफ्नो काम गर्ने हरेक व्यक्तिलाई तर्साउन खोजिएको हो।’’ आइतबार ‘दि वायर’ का संस्थापक सम्पादक सिद्धार्थ वरदराजनविरुद्ध उत्तर प्रदेश प्रहरीले एफआईआर दर्ता गरेको छ। गणतन्त्र दिवसका दिन किसान र्&zwj;यालीमा भएको एक किसानको मृत्युका विषयमा उनले ट्विट गरेका थिए। त्यही कारण उनीमाथि प्रहरीले एफआईआर दर्ता गरेको हो। <blockquote> मिडिया सत्ताको मुखपत्र बन्दै गएकोमा भारतमै विरोध भइरहेको छ। विशेष गरी टेलिभिजन च्यानलमाथि औंला उठ्दै आएका छन्।कुनै जाति, धर्म, राजनीतिविशेष वा देशमाथि अनर्गल प्रचार हुनुलाई त्यहीँका स्वतन्त्र पत्रकारले आलोचना गर्दै आएका छन्। </blockquote> उत्तर प्रदेशमा पछिल्लो डेढ वर्षको अवधिमा कम्तीमा पनि १५ पत्रकारविरुद्ध समाचार लेखेकै कारण मुद्दा चलाइएको छ। बिजनौरमा गुन्डाहरुको डरका कारण वाल्मीकि परिवारको पलायनबारेको समाचारलाई लिएर सेप्टेम्बरमा पाँच पत्रकारविरुद्ध एफआईआर दर्ता गरिएको थियो। गत वर्ष न्युज वेबसाइट ‘स्क्रोल’ का कार्यकारी सम्पादक सुप्रिया शर्मा र मुख्य सम्पादकविरुद्ध एकजना महिलाले उजुरी गरेकै आधारमा मुद्दा चलाइएको थियो। यसको केही समयअघि वरिष्ठ पत्रकार सिद्धार्थ वरदराजनविरुद्ध उत्तर प्रदेश प्रहरीले एफआईआर दर्ता गरेको थियो।  उनले मुख्यमन्त्री योगी आदित्यनाथ लकडाउनको समयमा अयोध्यामा आयोजित एक कार्यक्रममा सहभागी भएको विषयमा समाचार लेखेको आरोप लागेको थियो। हालै मणिपुरको ‘फ्रन्टियर’ का दुई सम्पादक र एक रिपोर्टरविरुद्ध देशद्रोहका आरोपमा मुद्दा चलाइएको छ। ती पत्रकारले मणिपुरका बासिन्दालाई क्रान्तिकारी बन्न उक्साएको आरोप प्रहरीले लगाएको छ। भारतमा कतिपय पत्रकारको गिरफ्तारीमा प्रक्रियासमेत पूरा गरिएको पाइँदैन। पत्रकारलाई पक्राउ गरेर कहाँ लगिन्छ र कसरी राखिन्छ भन्नेबारे उनीहरुका परिवारलाई केही पनि बताइन्न।  यसको अर्को बलियो पाटो पनि छ, जसलाई नजरअन्दाज गर्न सकिन्न। सबै पत्रकार दूधले नुहाएका छैनन् ! पछिल्ला केही समयदेखि भारतमा पत्रकारिता कम विश्वसनीय बन्दै गएको र समाचारलाई ‘सनसनीखेज’ बनाउन अनेक तिकडम अपनाइएको आरोप लाग्दै आएको छ।  मिडिया सत्ताको मुखपत्र बन्दै गएकोमा भारतमै विरोध भइरहेको छ। विशेष गरी टेलिभिजन च्यानलमाथि औंला उठ्दै आएका छन्।कुनै जाति, धर्म, राजनीतिविशेष वा देशमाथि अनर्गल प्रचार हुनुलाई त्यहीँका स्वतन्त्र पत्रकारले आलोचना गर्दै आएका छन्। (बीबीसीमा आधारित)

प्रतिक्रिया दिनुहोस्